El-Halik: Yaratma Eylemi ve Yoktan Var Etme Sorusu

"Neden hiçbir şey yok yerine bir şeyler var?"

Bu soru, 17. yüzyılda Leibniz tarafından felsefeye taşınmıştır. Ama aslında insanlığın zihnini tarih öncesinden beri meşgul eden temel bir sorundur. Kâinat neden var? Madde neden var? Zaman neden akıyor?

El-Halik — Kuran'ın Allah'a atfettiği isimlerden biri — tam da bu soruya yönelik bir cevabın kapısını aralar: Her şeyi yoktan var eden.

Yaratmanın İki Anlamı

Gündelik dilde "yaratmak" çoğunlukla "yeni bir şey ortaya koymak" anlamında kullanılır. Bir ressam tablo yaratır; bir mühendis köprü tasarlar; bir roman yazarı dünya inşa eder. Ancak bu örneklerin hepsinde ortak bir nokta var: Ortaya konan şey, önceden var olan malzemelerden üretilmiştir. Ressam boyayı kullanır; mühendis çeliği; yazar dili.

Felsefede bu tür yaratmaya "ex nihilo" olmayan yaratma denir — yani "yoktan olmayan" yaratma. Bunun yanında bir de "ex nihilo" kavramı vardır: Yoktan yaratma. Hiçbir öncül malzeme, hiçbir alt katman, hiçbir zemin olmaksızın varlığa çıkarma.

El-Halik bu ikinci anlamda kullanılır. Yalnızca düzeni değil, düzenin içinde var olduğu zemini de var eden.

Kozmoloji Ne Söylüyor?

20. yüzyılın başında evrenin statik ve sonsuz olduğu düşünülüyordu. Einstein bile bu önkabulle başlamıştı. Ama Hubble'ın galaksilerin birbirinden uzaklaştığını keşfetmesiyle tablo değişti. Zaman içinde geriye gidildiğinde evren küçülüyor, küçülüyor ve sonunda sıfır hacimli, sonsuz yoğunluklu bir noktaya ulaşıyordu.

Büyük Patlama modeli bu gerçeği ifade eder: Evrende zaman, mekân ve madde yaklaşık 13,8 milyar yıl önce başlamıştır. "Öncesinde ne vardı?" sorusunu sormak bile meşakkatlidir; çünkü "önce" kavramı zamanı, zaman ise evrenin içinde var olan bir şeyi gerektirir.

Bu, felsefeyi ciddiye çağıran bir bulgudur. Evren yoktan gelmiştir — ya da en azından içinde var olduğu zaman ve mekânın başlangıcından gelmiştir. Bu başlangıcın kendiliğinden mi gerçekleştiği, yoksa bir yaratıcı ilkeyi mi gerektirdiği, günümüzün en derin tartışmalarından biridir.

Baz Gerçekliği Problemi

Bazı fizikçiler evrenin "hiçlikten" ortaya çıkabileceğini savunur — kuantum dalgalanmalarının zaman zaman parçacık çiftleri üretmesi gibi. Ama burada kritik bir sorun var: Bu "hiçlik", gerçek bir yokluk değildir. Kuantum alanı, fizik yasaları, olasılık yapıları zaten mevcuttur. Yani "hiçlik" diye tarif edilen şey aslında çok zengin bir "zemin"dir.

Gerçek yokluk — hiçbir yasanın, hiçbir alanın, hiçbir potansiyelin bulunmadığı mutlak boşluk — bilimin araçlarıyla ulaşılabilecek bir konu değildir. Çünkü bilim, var olan şeyleri inceler; yokluğu ise tanımlayamaz.

İşte El-Halik ismi burada devreye girer: Fizik yasalarını da, kuantum alanlarını da, zamanı da, mekânı da var eden bir ilke fikri. Bu fikri reddetmek kadar kabul etmek de zordur — ama soruyu görmezden gelmek artık mümkün değildir.

Yaratma ve Süreklilik

Kuran'ın perspektifinden bakıldığında yaratma tek seferlik bir eylem değildir. El-Halik aynı zamanda el-Bâri (şekil veren) ve el-Musavvir (suret giydiren) isimleriyle birlikte anılır. Yaratma; başlatmak, devam ettirmek ve biçimlendirmek boyutlarını bir arada içerir.

Bu, evrenin bir saat gibi kurulup bırakıldığı deist modelden farklıdır. Kuran, varlığın her anında yaratıcı bir ilkenin aktif olduğunu — "Her an O yeni bir iştedir" (Rahman, 29) — ifade eder. Evren, tamamlanmış bir nesne değil; süregelen bir eylemdir.

Yaratıcılığın İnsana Yansıması

El-Halik ismini düşünmek, insanın kendi yaratıcılığına bakışını da değiştirir. İnsan "yaratır" ama bu yaratma her zaman var olanı yeni biçimde birleştirmektir. Sanatçı, bilim insanı, mühendis — hepsi dünyada mevcut olan olasılıkları keşfeder ve düzenler.

Bu kısıtlı yaratıcılık bile olağanüstüdür. İnsan zihni, hiçbir doğal zorunluluk olmaksızın müzik besteler, matematik teoremler ispat eder, şiir yazar. Bu kapasitenin kendisi, belki de El-Halik'in insana verdiği en özel armağandır.

Soruyu açık bırakmak gerekirse: Eğer yaratmanın gerçek anlamı yoktan var etmekse, bu yetki yalnızca El-Halik'e aittir. İnsan ise o varlığın içinde verilen malzemeyle çalışan bir üreticedir. Bu ikisi arasındaki farkı fark etmek, hem alçakgönüllülük hem de şükran kaynağıdır.