Hz. İdris: İlmin ve Yazının İlk Yolcusu

Bilginin nasıl aktarıldığı meselesi, insanlık tarihinin en kritik sorusudur. Bir nesil öğrenir; bir sonraki sıfırdan başlamak zorunda kalırsa uygarlık ilerleyemez. Ama öğrenilenler yazıya geçirilirse, taşa kazınırsa ya da sembollerle aktarılırsa her nesil bir öncekinin birikimine ekleyebilir.

Bu birikimin simgesi, İslam geleneğinde Hz. İdris ismiyle özdeşleşir.

Kuran'da İdris

Hz. İdris, Kuran'da iki yerde kısaca geçer. Enbiya Suresi'nde (85. ayet) sabırlılar arasında zikredilir; Meryem Suresi'nde (56-57. ayetler) ise şöyle denir: "Kitap'ta İdris'i de an. Şüphesiz o çok doğruydu, nebi idi. Biz onu yüce bir mekâna kaldırdık."

Bu kısalık, Hz. İdris'in misyonu hakkında bize ayrıntı vermez. Ama iki özellik net biçimde vurgulanır: Doğruluk (sıddîk) ve yüce bir mekâna yükselme.

Yazının Sembolik Ağırlığı

İslam geleneğinde Hz. İdris'e çeşitli ilk keşifler atfedilmiştir: Yazı, hesap ve dikiş. Bu atıflar tarihsel iddiadan çok sembolik bir anlam taşır: Bilgiyi kayıt altına alma, sayısal ilişkileri kavrama ve temel el sanatlarını geliştirme — bunlar uygarlığın kurucu faaliyetleridir.

Yazı, bu faaliyetlerin en dönüştürücüsüdür. Sözlü kültürde bilgi, hatırlayana bağlıdır. Hafıza yanıltıcıdır, kuşaktan kuşağa aktarımda kayıplar kaçınılmazdır. Yazı ise bilgiyi hafızadan bağımsız kılar; onu zaman ve mekânın sınırlarının ötesine taşır.

Yazının icadından önceki bir dünyada bu devrim tam anlamıyla devrimdi. Biri öğrendiğini yazdığında, o bilgi artık yalnızca onun değildi; herkesin ve her zamanın bilgisi oldu.

Bilginin Sorumluluğu

Hz. İdris'in yazı ve ilimle ilişkisi, bilginin neden önemli olduğunu da sorgular. Bilgi biriktirilmek için mi vardır? Güç için mi? Yoksa insanlığın ortak yükünü hafifletmek için mi?

Kuran genel olarak bilgiyi bir araç olarak tanımlar, amaç olarak değil. "İlim" — bilmek — sıklıkla "amel" ile — eylemek — birlikte kullanılır. Öğrenmek, uygulamaya taşınmadığında yarım kalır.

Bu perspektiften Hz. İdris'in yazı ilişkisi şöyle okunabilir: Bilgiyi saklamak için değil, aktarmak için. İnsanlığın birikimini bir sonraki nesle devretmek.

Yüksek Mekân: Bir Metafor mu?

"Refe'nahu mekânen aliyyâ" — onu yüce bir mekâna kaldırdık — ifadesi, tefsir tarihinde farklı yorumlar almıştır.

Bir yoruma göre bu, fiziksel bir yükselişi ifade eder. Hz. İdris bu dünyadan alınmıştır ve yüksek bir mertebededir.

Başka bir yoruma göre ise "yüce mekân" manevi bir pâyeyi simgeler: O, Allah katında eriştiği yüksek bir konumdadır. Söz konusu olan fiziksel yer değil; değer ve değerlendirmedir.

Bu ikinci yorum, aynı zamanda ilimle ilgili bir mesaj barındırır: Bilgiyi doğrulukla, dürüstlükle ve insanlığın hayrına kullananlar, o ilim sayesinde yüksek bir mertebe kazanır.

Günümüze Yansıması

Hz. İdris'in hikâyesi kısa ama yoğundur. İlim, doğruluk ve yücelme — bu üç öğe birbirinden bağımsız değildir. İlim, doğruluktan koptuğunda manipülasyon aracına dönüşür. Doğruluk, ilimden yoksun olunca yanlışları ısrarla savunmaya dönüşür. Yücelme ise yalnızca bu ikisini birlikte taşıyanların ulaşabileceği bir yer olarak gösterilir.

Bu mesaj, bilginin nasıl üretildiği ve kullanıldığıyla ilgili tartışmaların yoğun yaşandığı günümüzde son derece günceldir.

Sonuç

Hz. İdris, insanlık tarihinde ilmin sembolik ilk yolcusudur. Onun hikâyesi, öğrenmenin; paylaşmanın ve dürüstlükle yaşamanın ne anlama geldiğini özlü biçimde anlatır.

Bilgi bir yük değil, emanettir. Ve emanet yalnızca onu doğrulukla taşıyanlara güvenilir.