Sani (Consciousness), Rai, da Musulunci: Tambayar da Neuroscience Ba ta Iya Amsa

Ka yi tunanin wani abu mai sauƙi: Kana ganin farin riga. Kwakwalwarka ta karɓi hasken, ta sarrafa nau'in launi, ta aika saƙo zuwa siffar "fari." Duk wannan masana kimiyya suna iya bayanin su.

Amma wace tambaya da ba ta amsa ba: Waye ne "wanda ke ganin" launi?

Ba ma'anar "wanne hanyoyin jijiya" ba ne. Tambayar ita ce: Wace shi ne "sani" wanda ke "gani"? Wace shi ne "ni" da ke sanin launin?

Matsalar Sani Ta Wuya

Masanin falsafa David Chalmers ya kira wannan "hard problem of consciousness" a shekarar 1995. Ba wai kimiyya ta kasa ba ne — yana ce akwai tambaya da hanyoyin kimiyya na yanzu ba za su iya amsa ta ba.

Ka iya bayanin kowace hanyar da ke faruwa a kwakwalwa — kowane neuron, kowane sinadari, kowane siginar lantarki. Amma ko da ka bayyana dukan wannan, har yanzu ba ka amsa ba dalilin da ya sa akwai "abin jin kaya" — wani abu da ke jin, ganin, da sanin.

Francis Crick — ɗaya daga cikin waɗanda suka ƙirƙira tsarin DNA — ya rubuta cewa "kka, ji dadi, da ƙarfin hali kawai halayar neurons biliyoyin da ke haɓaka da alaƙarsu ce." Amma wannan ya sanya tambaya kawai ya fi girma — ta yaya halayen neurons ke samar da "jin dadi"?

Me Alkur'ani Ke Cewa Game da Rai

Lokacin da Annabi (s.a.w) ya tambayi game da rai a Alkur'ani, amsar ta zo:

"Kuma suna tambayar ka game da ruh. Ka ce: Ruh yana daga umurnin Ubangijina, kuma ba a baku ilimi sai kaɗan."

Wannan amsa ta sha'awa — ba ta ce "rai abin da ba ya wanzu ba ne" kamar yadda wasu masu kula da kimiyya za su so. Ta ce: Ruh abu ne na gaskiya — amma ilimin da aka ba ɗan adam game da shi yana da iyaka.

Wannan yana kai ga wata tambaya: Shin tunanin cewa ɗan adam na iya bayyana komai yana da hujja? Ko kuma akwai wuri inda hakikanin gaskiya ke iyakance ga sanin ɗan adam?

Ruh A Matsayin Hayaki Daga Allah

Alkur'ani ya bayyana halitta ta ɗan adam a Surar Al-Hijr: "Lalle Ni zan halicci ɗan adam daga yumɓu. Lokacin da na daidaita shi kuma na hura cikinsa daga ruhina, to ku fadi sujada a gare shi."

"Daga ruhina" — wannan jimlah mai zurfi. Ba yana ce rai ɗan Allah ne ba. Yana nufin cewa rai ya fito daga umurnin Allah kai tsaye — ba ta hanyar wata halittar tsakiya ba.

Wannan yana da sakamakonsa: Rai ba abu na ɗan adam ne kawai ba — yana da asali mai tsarki. Kuma ta hanyar wannan alaƙa, kowane ɗan adam yana da daraja ta musamman wanda ba ya iya samun ta daga halayen kwakwalwa kawai.

Bambanci Tsakanin Hankali da Zuciya

A harshen Larabci na Alkur'ani, ana amfani da kalmomi daban don ma'anoni daban:

"Aql" — hankali, ikon tunani da lissafi. "Qalb" — zuciya, mazaunar imani da ƙauna da tuba. "Nafs" — kai, mutuntaka. "Ruh" — rai, hayakin Allah cikin mutum.

Wannan bambanci ya fi hankali kawai. Yana nuna cewa mutum ba "kwakwalwa mai tafiya" ba ne — shi tsarin da ya haɗa matakai daban-daban na kasancewa.

Kimiyya ta zamani ta fara ɗan ganin wannan — cewa kwakwalwa da "zuciya" (ta ma'anar hankali na zuciya da sha'awa) suna aiki daban kuma suna shafar juna.

Wayewa Ba Sakamakon Halayen Lissafi Kawai

Wani tambaya da ke shafar wannan bincike shi ne: Shin wayewa — consciousness — na iya wanzu bayan mutuwar jiki?

Masana kimiyya da yawa sun ce: "A'a — wayewa halayen kwakwalwa ne, kuma lokacin kwakwalwa ta mutu, wayewa ta mutu."

Amma wannan yana ɗauke da wata matsala: Ya ce wayewa kawai halayen lissafi ne — amma ba za mu iya tabbatar da hakan ba, domin har yanzu ba mu bayyana yadda halayen lissafi ke samar da wayewa ba.

Kuma akwai bincike daga waɗanda suka kusa mutu (near-death experiences) — ba hujja mai ƙarfi a kimiyya, amma alama da ke buƙatar bayanai.

Musulunci ya ce: Rai yana dawwama bayan mutuwar jiki. Wannan ba yana saba da kimiyya ba — yana amsa tambayar da kimiyya ba ta iya amsa ba.

Tambayoyi don Tunani

• Lokacin da ka ce "Ni" — waye ne kake nufi? Kwakwalwarka? Jiikinka? Ko wani abu daban?
• Tambayar "dalilin da ya sa akwai sani" — ta taɓa kai ga tunanin cewa akwai wani abu da ya fi duniyar jiki?
• Idan rai ya fito daga umurnin Allah kai tsaye — ta yaya wannan ke shafar yadda ya kamata mu kula da juna?