Zamanin Zinariya na Musulunci: Lokacin da Baghdad ya Kasance Cibiyar Ilimi
Daga karni na 8 zuwa na 13, duniyar Musulunci ta kasance a gaban kimiyya, lissafi, taurari, da falsafa. Al-Kindi, Al-Khawarizmi, Ibn al-Haytham — waɗannan sun gina ginshiƙin kimiyya ta zamani.
Zamanin Zinariya na Musulunci: Lokacin da Baghdad ya Kasance Cibiyar Ilimi
A karni na 9 na zamanin miladiyya, garin Baghdad ya kasance mafi girman garin duniya — ba kawai wajen yawan jama'a ba, amma wajen ilimi. Gidan Hikma, wanda aka gina a can, ya kasance ɗaya daga cikin mafi girma cibiyar bincike a tarihin ɗan adam.
Masana daga Iran, Iraq, Siriya, Masar, Indiya da China sukan hadu a can — suna karanta, fassara, tattauna, kuma suna ƙirƙira.
Wannan ba dama ba ne. An shimfida hanya ta koyarwa ta Alkur'ani da Hadisi.
Alkur'ani Ya Ƙarfafa Bincike
"Ashe ba su yi tafiya a ƙasa ba suka duba yadda ya kasance ƙarshen waɗanda suka gabata?" — Alkur'ani yana ce a Surar Yusuf.
"Lalle a cikin halittar sammai da ƙasa da canzawan dare da rana akwai alamu ga masu tunani." — Surar Al-Imran.
"Ka ce: Yi tafiya a ƙasa ku duba yadda Allah ya fara halitta." — Surar Al-Ankabut.
Waɗannan ayoyin ba tambayoyi masu ban sha'awa kawai ba ne. Su gayyatun aiki ne — duba, bincika, yi tunani. Malamai na farkon zamanin Musulunci sun ɗauki waɗannan gayyata da muhimmanci sosai.
Al-Khawarizmi: Uban Algebra
Muhammad ibn Musa Al-Khawarizmi (780-850 CE) ya rubuta littafinsa "Al-Kitab al-Mukhtasar fi Hisab al-Jabr wal-Muqabala" — "Takaitaccen littafi game da lissafi ta Rushe da Kwatanta."
Wannan shi ne farkon littafin algebra. Kalmar "algebra" kanta ta fito daga "al-jabr" a cikin take.
Amma ya fi haka: Lokacin da aka fassara sunansa zuwa Latin — Algoritmi — daga shi ne kalmar "algorithm" ta fito. A kowace lokacin da kake amfani da algorithm a wayarka, a kwamputarka, a duk wata fasahar dijital — ka tuna sunansa.
Al-Khawarizmi ya kuma yi aiki tare da lambobin Larabci-Hindu (0, 1, 2, 3...) da ke maye gurbin tsarin Roman wanda ya hana rikitarwar lissafi. Sifili — "0" — ya canza komai.
Ibn al-Haytham: Uban Optics
Ibn al-Haytham (965-1040 CE), wanda Yamma ta san shi da Alhazen, ya yi bincike a cikin yadda ido ke gani.
A zamaninsa, ra'ayi na yau da kullum shi ne: Ido yana fitar da wuta ya lura da abubuwa. Ibn al-Haytham ya saba wa wannan ta hanyar gwaji: A'a, haske daga abubuwa yana shiga ido.
Amma mai muhimmanci fiye da wannan gano shi ne yadda ya isa gare shi: Gwaji. Lura. Gwaji kuma. Wannan hanyar kimiyya — wacce muke kira "scientific method" yau — ya kasance ƙirƙirar Ibn al-Haytham a hankali sosai.
"Masu neman gaskiya ba mutanen da suke amincewa da rubutun da suka tsufa ba ne — amma mutanen da suke tambaya, bincike, da gwaji."
Al-Kindi: Masanin Falsafa na Musulunci
Al-Kindi (801-873 CE) ya kasance masanin falsafa na farko na Larabci — kuma ya haɗa falsafar Girka da tunanin Musulunci.
Ya yi aiki a fagen lissafi, ilmin taurari, kiɗa, magani, da falsafa. Ya ce: "Ya kamata mu yi maraba da gaskiya daga ko'ina ta fito — ko da daga sauran al'ummomi."
Wannan ra'ayi na bude kofar ilimi ga dukan tushe ya kasance alama ta zamanin zinariya — ba kawai Musulunci ya koya daga wasu ba, amma ya ƙara kuma ya bada ga duniya.
Gidan Hikma: Cibiyar Bincike
Kalif Harun al-Rashid ya fara Gidan Hikma (Bayt al-Hikmah) a Baghdad, kuma ɗansa Al-Ma'mun ya fadada shi a karni na 9.
A can:
- An fassara littatafan Girka, Persian, da Sanskrit zuwa Larabci
- Masana daga ko'ina a duniya sun hadu domin tattauna
- An yi bincike a fagen magani, lissafi, taurari, falsafa
Wannan cibiyar ta ƙunshi ɗaruruwan masana a lokaci ɗaya — wanda ba a taɓa ganin irin sa a tarihin ɗan adam kafin wannan.
Ibn Sina, Ibn Rushd, da Sauransu
Jerin sunayen masana na zamanin zinariya yana da tsayi:
Ibn Sina (Avicenna) — ya rubuta "Littafin Warkarwa" wanda ya kasance rubutun magani a Turai har karni na 17.
Ibn Rushd (Averroes) — matakin falsafar Aristotle yana da muhimmancin da ya haifar da tasiri a Renaissance na Turai.
Al-Biruni — ya auna girman duniya da daidaituwa mai ban mamaki, ya bayyana cewa duniya tana zagayawa, ya yi bincike a kimiyyar ƙasa.
Al-Idrisi — ya ƙirƙira mafi daidaitaccen taswirar duniya na zamanin sa.
Darasi Game da Musulunci da Ilimi
Duk irin nisantar da wasu ake ganin tsakanin Musulunci da kimiyya — tarihi ya nuna bambanci. A lokacin da Turai ta kasance a "Dark Ages," mafi girman cibiyar ilimi a duniya ta kasance Baghdad.
Kuma wannan ba dama ba ne. Alkur'ani ya ce "Karanta da sunan Ubangijinka" — aya ta farko. Waɗannan masana sun ɗauki wannan aikin a matsayin ibada.
Tambayoyi don Tunani
- Me yasa tarihin masanan Musulunci ba a koyar da shi yadda ya kamata a makarantu da yawa?
- Zamanin zinariya ya faru lokacin da akwai tsarin bude kofar ilimi — me wannan ke koyarwa game da yadda ilimi ke bunƙasa?
- Idan Alkur'ani ya ƙarfafa bincike — ta yaya wannan ya shafi yadda Musulmi ya kamata ya kalli kimiyya ta zamani?
faq
Yaushe zamanin zinariya na Musulunci ya kasance?
Kimanin daga karni na 8 (750 CE) zuwa karni na 13 (1258 CE), lokacin da suledan Abbasid suka mulki Baghdad.
Menene Al-Khawarizmi ya ƙirƙira?
Al-Khawarizmi ya kafa ilimin Algebra — kalmar 'algebra' kanta ta fito daga littafinsa 'Al-Kitab al-Mukhtasar fi Hisab al-Jabr.' Sunan 'algorithm' ya fito daga sunansa.
Me Ibn al-Haytham ya ba kimiyya?
Ibn al-Haytham (Alhazen) ya kafa ilimin optics na zamani kuma ya ƙirƙira hanyar bincike ta kimiyya — gwaji kafin ka yanke hukunci.
Me yasa zamanin zinariya ya ƙare?
An ba da dalilai da yawa: cin Mongoliya da suka rushe Baghdad a 1258, da canje-canje na siyasa, da rage tallafin malamai.
Ta yaya zamanin zinariya na Musulunci ya shafi kimiyya ta Yamma?
Littatafai na Musulunci da aka fassara zuwa Larabci daga Girka, sannan daga Larabci zuwa Latin, sun sa Renaissance ta Turai ya zama yiwuwa.