Fahamu (Consciousness), Roho, na Uislamu: Swali Ambalo Neuroscience Haiwezi Kujibu

Fikiria jambo rahisi: Unaona shati nyeupe. Ubongo wako unapokea mwanga, unashughulikia aina ya rangi, unatuma ujumbe kwenye mfumo wa "nyeupe." Yote haya wataalamu wa sayansi wanaweza kueleza.

Lakini swali moja halijijibiwi: Ni nani yule "anayeona" rangi?

Si "ni njia gani za neva" — swali ni: Ni nani yule "mimi" anayejua rangi? Ni nani yule "fahamu" anayehisi?

Tatizo Gumu la Fahamu

Mwanafalsafa David Chalmers aliita hili "hard problem of consciousness" mwaka 1995. Si kusema sayansi imeshindwa — anasema kuna swali ambalo mbinu za kisayansi za sasa haziwezi kulijibu.

Unaweza kueleza kila hali inayotokea ubongoni — kila neuroni, kila kemikali, kila ishara ya umeme. Lakini hata ukieleza hilo lote, bado haujajibii kwa nini kuna "kitu kinachohisi" — kitu kinachohisi, kuona, na kujua.

Francis Crick — mmoja wa waliovumbua muundo wa DNA — aliandika kwamba "furaha, maumivu, na nguvu ya moyo ni hali tu ya neuroni bilioni zinazoungana." Lakini kauli hii inazidisha swali — jinsi gani hali za neuroni zinaunda "kuhisi furaha"?

Quran Inasema Nini kuhusu Roho

Alipoulizwa kuhusu roho katika Quran, jibu lilikuja:

"Wanakuuliza kuhusu roho. Sema: Roho ni amri ya Mola wangu, na hamkupewa elimu isipokuwa kidogo."

Jibu hili la kuvutia — si kusema "roho haipo" kama baadhi ya wapenda sayansi watakavyo. Inasema: Roho ni ya kweli — lakini elimu aliyopewa binadamu kuhusu yake ni kidogo.

Hii inasababisha swali: Je, kudhani kwamba binadamu anaweza kueleza kila kitu ni na ushahidi? Au kuna ukweli ambapo ujuzi wa binadamu una mipaka yake?

Roho kama Pumzi ya Mungu

Quran inaeleza uumbaji wa binadamu katika Sura Al-Hijr: "Hakika Mimi nitamumba binadamu kutoka udongo. Nitakapomtimiza na kupuliza ndani yake kutoka roho Yangu, angukeni msujudie."

"Kutoka roho Yangu" — sentensi hii yenye kina. Si kusema roho ni sehemu ya Mungu — inamaanisha roho ilitoka kwa amri ya Mungu moja kwa moja — bila kiumbe kingine kati.

Hii ina matokeo: Roho si tu uzalishaji wa ubongo — ina asili ya juu zaidi. Na kupitia uhusiano huo, kila binadamu ana thamani ya kipekee ambayo haiwezi kutokana na hali za ubongo tu.

Tofauti kati ya Akili na Moyo

Katika Kiarabu cha Quran, maneno tofauti yanamaanisha vitu tofauti:

"Aql" — akili, uwezo wa kufikiri na kuhesabu. "Qalb" — moyo, mahali pa imani, upendo, na toba. "Nafs" — nafsi, utu. "Ruh" — roho, pumzi ya Mungu ndani ya binadamu.

Tofauti hii inazidi akili peke yake. Inaonyesha binadamu si "ubongo unaotembea" — ni mfumo unaounganisha viwango tofauti vya uwepo.

Sayansi ya kisasa inaanza kuona kidogo cha hili — kwamba ubongo na "moyo" (kwa maana ya hisia na tamaa) vinafanya kazi tofauti na vinaathiriana.

Fahamu Baada ya Kifo

Swali linaloathiri hili ni: Je, fahamu inaweza kudumu baada ya kufa kwa mwili?

Wataalamu wengi wa sayansi wanasema: "Hapana — fahamu ni hali za ubongo, na ubongo ukifa, fahamu inaisha."

Lakini hii ina tatizo: Bado haijaeleweka jinsi hali za ubongo zinaunda fahamu. Kwa hivyo kudai kwamba "fahamu ni ubongo tu" ni dai ambalo halijathibitishwa.

Na kuna utafiti kutoka kwa waliokufikia karibu na kifo (near-death experiences) — si ushahidi imara kwa sayansi, bali alama zinazohitaji maelezo.

Uislamu unasema: Roho inadumu baada ya kufa kwa mwili. Hii si kupingana na sayansi — ni kujibu swali ambalo sayansi haiwezi kujibu.

Maswali ya Kutafakari

• Unaposema "Mimi" — unakusudia nani? Ubongo wako? Mwili wako? Au kitu kingine?
• Swali "kwa nini kuna fahamu" — limewahi kukupelekea kufikiria kwamba kuna kitu kinachozidi ulimwengu wa kimwili?
• Ikiwa roho ilitoka kwa amri ya Mungu moja kwa moja — jinsi gani hilo linaathiri jinsi tunavyopaswa kutendana?