Uhuru wa Hiari na Qadar: Jinsi Uislamu Unavyokabili Swali Zito

Mojawapo ya maswali ya kina zaidi ya falsafa ya dini — ambalo limesumbua wanafikira kwa karne nyingi — ni hili:

Ikiwa Mungu anajua kila kitu — hata matendo yangu ya kesho — je, ninaweza kweli kuwa na uhuru wa kuchagua?

Au kwa njia nyingine: ikiwa imani ya Kiislamu inasema Mungu "amekwisha andika" kila kitu — je, haifanyi vitendo vyangu visivyo na maana?

Tatizo la Kina

Hebu tuliweke tatizo vizuri. Imani ya Kiislamu inashikilia mambo mawili:

1. Mungu ana ujuzi kamili — anajua kila kitu kilichotokea na kitakachotokea, hadi nywele zinazosimama kichwani mwako.

2. Binadamu ana hiari na uwajibikaji — kwa sababu utahesabiwa kwa vitendo vyako siku ya mwisho.

Kwa mtu wa akili, hizi mbili zinaonekana zinazopingana. Ikiwa Mungu tayari anajua nitachagua "A" — na maarifa yake hayakosea — je, inawezekana kweli kuchagua "B"?

Tofauti Kati ya Kujua na Kulazimisha

Jibu la msingi la falsafa ya Kiislamu — linalotolewa na wanazuoni kama Al-Ghazali, Ibn Rushd, na wengine — ni tofauti kati ya ujuzi wa mapema na kulazimisha.

Fikiria mfano huu: mwalimu mzuri anayejua wanafunzi wake vizuri anaweza "kutabiri" kabla ya mtihani kwamba fulani atapita na fulani atashindwa. Ujuzi wake huu haukulazimisha matokeo — aliujua kwa sababu anawajua wanafunzi wake vizuri, sio kwa sababu alilazimisha matokeo hayo.

Ujuzi wa Mungu ni wa aina ya juu zaidi — ni kamili kabisa — lakini bado ni ujuzi, sio kulazimisha.

Mstari Mwembamba

Wanazuoni wamejadiliana kwa kina kuhusu swali hili, na majibu yamejumuisha:

Mu'tazila (wanazuoni wa zamani wa Kiislamu) walisema: binadamu ana uhuru kamili — na kwa hivyo hawezi kusema Mungu "ameumba" vitendo vya binadamu. Hii inapunguza nguvu ya Mungu.

Ash'ariyya (mwelekeo wa kawaida wa Kisuni) walisema: Mungu ndiye chanzo cha kila kitu — lakini binadamu ana "kasb" (kuchukua) — aina ya uwajibikaji wa ndani hata kama Mungu ni chanzo.

Maturidiyya walisema: binadamu ana uhuru wa kweli wa ndani, na Mungu ana ujuzi kamili — hizi mbili zinaweza kukaa pamoja bila mgongano.

Hakuna jibu moja linaloridhisha kila mtu — lakini hii inaonyesha kwamba Uislamu umeshughulikia tatizo hili kwa uzito wa kisomi, si kukikimbia.

Qadar katika Maisha ya Kila Siku

Katika mazoea ya kawaida ya Kiislamu, qadar (mpango wa Mungu) inafundishwa hivi: fanya unachoweza, kwa nguvu zako zote — kisha uachie matokeo kwa Mungu.

Hii ni msimamo wa busara sana wa kisaikolojia. Kujali matokeo ambayo hayako mikononi mwako ni chanzo kikubwa cha wasiwasi na msongo. Imani ya qadar inakuambia: fanya sehemu yako kikamilifu, na matokeo yako si yako ya kudhibiti.

Wakati Nabii aliambiwa na mtu: "Niruhusie nisikwishe ngamia wangu na nimtegemee Mungu" — alisema: "Mkwisha na umtegemee Mungu." Hii ni mfano wa usawa: hatua za binadamu zinahitajika, kisha imani ya Mungu inafanya kazi.

Uhuru kama Zawadi

Labda njia nzuri zaidi ya kufikiri kuhusu uhuru wa hiari katika Uislamu ni hii: uhuru ni zawadi kubwa zaidi ya Mungu — na kwamba Mungu alichagua kutoa zawadi hiyo hata kwa gharama ya kuruhusu uchaguzi mbaya.

Dunia yenye viumbe vya uhuru wa kweli itakuwa na maumivu zaidi kuliko dunia ya roboti zinazofuata tu amri. Lakini pia itakuwa na upendo wa kweli, imani ya kweli, na uchaguzi wa kweli wa wema.

Hii inaonyesha kitu la ajabu kuhusu tabia ya Mungu: anapenda uhusiano wa kweli zaidi ya utii wa kulazimishwa. Anapenda upendo wa kuchaguliwa zaidi ya utiifu wa kulazimishwa.

Na hii ndiyo chanzo cha msingi wa hiari: Mungu, kwa upendo wake, alichagua kuumba viumbe vinavyoweza kumchagua au kumkataa.

---

Falsafa ya uhuru wa hiari katika Uislamu imeshughulikiwa na wanazuoni wengi. "The Incoherence of the Incoherence" ya Ibn Rushd na "The Revival of the Religious Sciences" ya Al-Ghazali — hata yakipingana — zote zinaonyesha kina cha mazungumzo haya ndani ya Uislamu wa kiakademia.