Zama za Dhahabu za Uislamu — Mwanga wa Ujuzi

Kuna wakati katika historia ambapo nuru ya maarifa inawaka mahali pamoja na kueneza mwanga kwa ulimwengu wote. Kwa Uislamu, wakati huo ulikuwa kati ya karne ya 8 na 13 — kipindi kinachojulikana kama Zama za Dhahabu.

Hii si hadithi ya kiburi cha kidini. Ni hadithi ya jinsi binadamu wanavyoweza kufanya kazi pamoja kupita mipaka ya dini, tamaduni, na lugha — wakiongozwa na upendo wa maarifa.

Mwanzo — Harun al-Rashid na Ma'mun

Wakati Ulaya ilikuwa katika giza la Zama za Kati, makhalifa wa Baghdad walikuwa wanaandika historia tofauti kabisa.

Khalifa Harun al-Rashid (763-809) alianza mradi mkubwa wa kutafsiri vitabu vya kale. Vitabu vya Kigiriki, Kiajemi, Kihindi, na Kisyriac vililetwa Baghdad na kutafsiriwa kwa Kiarabu.

Mwanawe, Khalifa Ma'mun (786-833), aliongeza zaidi. Alijenga Bayt al-Hikmah — Nyumba ya Hekima — ambayo ikawa kituo kikubwa zaidi cha maarifa ulimwenguni wakati huo. Wasomi kutoka nchi zote — Waislamu, Wakristo, Wayahudi, Wazaratustria — walifanya kazi pamoja ndani yake.

Wasomi Wakubwa na Mchango Wao

Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi (780-850) aliandika kitabu kilichobadilisha hisabati ya ulimwengu. "Hisab al-Jabr wal-Muqabala" — Hesabu ya Kukamilishana na Kusawazisha — ndiyo chanzo cha neno "algebra" leo. Na jina lake "al-Khwarizmi" ndiyo chanzo cha neno "algorithm."

Bila algebra, hakuna hisabati ya kisasa. Bila algorithm, hakuna kompyuta. Mchango wa mtu mmoja unaendelea kuumba ulimwengu wa kisasa.

Ibn al-Haytham (Alhazen) (965-1040) alibadilisha uelewa wa ulimwengu wa mwanga na maono. Kabla yake, nadharia ya Kigiriki ilisema macho yanafyatua mwanga. Al-Haytham alionyesha kinyume — mwanga unakuja kutoka kwa vitu na kuingia macho. Kitabu chake "Kitab al-Manazir" kilikuwa msingi wa optiki ya kisasa.

Ibn Sina (Avicenna) (980-1037) aliandika "Kitab al-Qanun fi al-Tibb" — Kanuni ya Tiba — ambayo ilikuwa kitabu cha msingi katika vyuo vya tiba vya Ulaya kwa miaka 600. Alielezea ugonjwa wa kipindupindu, kutenganisha ugonjwa wa kisukari na ugonjwa wa kisukari wa akili, na mengi zaidi.

Al-Biruni (973-1048) alipima mzunguko wa dunia kwa kutumia hesabu za mtazamo wa mlima na uso wa ardhi — miaka elfu moja kabla ya GPS. Alipata nambari iliyo karibu sana na ile tunayojua leo.

Al-Zahrawi (936-1013) aliandika ensaiklopidia ya kwanza ya upasuaji — "Kitab al-Tasrif" — iliyoelezea zaidi ya vyombo 200 vya upasuaji, vingi alivyovibuni mwenyewe.

Falsafa na Mazungumzo ya Kidini

Wakati huo pia ulikuwa wakati wa falsafa ya kina. Al-Farabi, Ibn Rushd (Averroes), Ibn Tufayl — wote waliunganisha falsafa ya Aristotle na Plato na teolojia ya Kiislamu kwa njia za kuvutia.

Kazi za Ibn Rushd hasa zilifika Ulaya na kuathiri kwa kina falsafa ya Ulaya ya karne ya 12-13 — hasa Thomas Aquinas, ambaye aliposoma hoja za Ibn Rushd kuhusu Aristotle alizijibu na kuzijenga juu yake.

Hii ni picha ya ushirikiano wa akili wa kipekee — Muislamu wa Andalusia anakuwa mwalimu wa falsafa wa Msomi Mkristosia nchini Italia, bila kukutana uso kwa uso lakini kupitia vitabu.

Ushirikiano Kati ya Dini

Mojawapo ya mambo ya kupendeza zaidi ya Zama za Dhahabu ni kwamba haukuwa mradi wa Kiislamu peke yake. Ulikuwa mradi wa kibinadamu.

Huko Toledo, Uhispania (iliyokuwa chini ya utawala wa Kiislamu), wasomi wa Kiislamu, Kiyahudi, na Kikristo walifanya kazi pamoja katika "Shule ya Watafsiri ya Toledo" — kutafsiri vitabu vya Kiarabu kwa Kilatini kwa Ulaya.

Mfano mmoja: vitabu vya Al-Khwarizmi vilitafsiriwa kwa Kilatini na Robert wa Chester mwaka 1145 — na akili ya algebra ikaingia Ulaya. Mabadiliko ya ulimwengu hayakuwa ya dini moja au mataifa moja. Yalikuwa ya ushirikiano.

Nuru Iliyoenea

Wakati Baghdad ilipoanguka kwa Wamongolia mwaka 1258, Khalifa Al-Musta'sim aliuawa na maktaba nyingi ziliharibiwa. Hadithi maarufu (ingawa ya utata kihistoria) inasema kwamba mto Tigris uligeuka rangi ya wino kwa vitabu vilivyotupwa ndani yake.

Lakini nuru haikufa. Ilikuwa imeshaingia Ulaya — kupitia Uhispania, Sicily, na maeneo mengine ya kuwasiliana. Nadharia za kisayansi, mbinu za hisabati, mifumo ya falsafa — vyote vilikuwa vimesambaa.

Renaissance ya Ulaya ya karne ya 14-16 ilijengwa kwa kiasi kikubwa juu ya maarifa yaliyohifadhiwa na kupitishwa na ulimwengu wa Kiislamu.

Somo la Zama za Dhahabu

Zama za Dhahabu hazifundishi kwamba Uislamu ni bora kuliko dini nyingine. Zinafundisha kitu kingine: kwamba wakati jamii inawekeza katika maarifa, inaheshimu akili, na inakubali kushirikiana na watu tofauti — matunda yanakuwa mazuri sana.

Na zinafundisha jambo lingine pia: maarifa yana nguvu ya kukaa hata wakati taasisi zinapoanguka. Vitabu vilivyofanya kazi yake havikufa na Baghdad.

Kama vile mwanga unaendelea kusafiri hata baada ya chanzo chake kuzimwa, nuru ya Zama za Dhahabu inaendelea kutoa mwanga kwa ulimwengu wa leo.