Yancin Zaɓi da Fadar Allah: Tambaya da Ba Ta Sauƙi

"Idan Allah ya san abin da zan yi kafin na yi shi, me yasa nake da alhakin abin da na yi?"

Wannan tambaya ta kasance a cikin zuciyar falsafar addini tsawon ɗaruruwan shekaru. Ba tambaya ce ta sauƙi ba, kuma ba za a amsa ta da kalmomin gama-gari kawai ba.

Matsalar Taba-Taba

Matsalar tana nan a fili: idan Allah cikakken mai ilimi ne (wanda ke sanin dukkan abubuwa gami da na gaba), to ya san abin da zan yi kafin na yi shi. Idan haka ne, ya zama kamar an riga an ƙwace zaɓin na — an wata hanya, an riga an yanke shawara.

Amma idan zaɓin na ba na gaskiya ba ne, ta yaya zan iya da alhakin ayyukana?

Wannan matsala ta kasance sananne a tarihin falsafa a matsayin "problem of divine foreknowledge and free will."

Bambanci Mafi Muhimmanci: Sani ba Sarrafa Ba

Falsafar musulunci ta gabatar da bambanci mai ƙarfi: akwai bambanci tsakanin sani na gaba da sarrafa.

Kamar da wannan misali: ka tara da wani abokin ka yana son cin wata irin abinci daga ƙuruciya. Idan ka yi alƙawali da shi kuma ya ba da zaɓi, watakila za ka iya hango abin da zai zaɓa — saboda ka san shi. Amma wannan hango ba ya nufin ka sa shi zaɓa.

Sani tun kafin ba ya nufin tilastawa. Allah yana iya sanin zaɓinmu tun kafin mu zaɓa — kuma zaɓin namu ya zama na gaske.

Al-Ash'ari da Mu'tazila

Masana ilimin musulunci sun tattauna wannan tsawon shekaru. Mu'tazila sun mai da hankali kan yancin zaɓin ɗan adam — cewa ɗan adam yana da yanci gaba ɗaya na zaɓi don adalci ya yi ma'ana. Al-Ash'ari da mabiyansa sun mai da hankali kan ikon Allah — cewa dukkan abubuwa ƙarƙashin ikon Allah.

Dukkan bangarorin sun amince da wani abu: alhakin ɗan adam na gaske yana ci gaba — Kur'ani koyaushe yana yi wa mutane magana kamar masu zaɓi.

Hanya Ta Tsakiya

Mafi yawan masana ilimin musulunci suna yin hanya ta tsakiya: Allah ya ƙirƙira ikon zaɓi a cikin ɗan adam. Ɗan adam yana amfani da wannan ikon ta gaske. Allah yana sanin yadda ɗan adam zai amfani da shi — amma sani kawai, ba sarrafa ba.

Wannan ba ya warware dukkan tambayoyi. Amma yana nuna cewa tambaya ba ta saɓawa imani ta halitta — yana iya kasancewa daidai da hankali kuma.

Alhakin a Rayuwa

Daidai ko hujja ta falsafa na kasancewa mai wahala, ɗaya daga cikin abubuwan da ke nuna cewa zaɓin mu na gaske shi ne yadda muke ji a ciki: mun san cewa muna da zaɓi. Mun san cewa wani zaɓi ya yi daban daga wani.

Zakin abin da muka zaɓa ya cancanta — ko wanda zalunci ya samu ba — yana nuna cewa muna jin zaɓin mu na gaske ne.

Kur'ani yana ɗaukar wannan a matsayin gaskiya. Yana yi wa mutane magana kamar masu alhakin. Yana ba da kyakkyawa da tsoratarwa kamar dai zaɓin mu yana da nauyi.

Saboda yana da nauyi.